Վանակատ (օբսիդիան)․ ինչպե՞ս է հրաբուխը ապակի ստեղծում։

Քա՞ր է, թե՞ ապակի։

Երկու նկարագրությունն էլ օգտակար է․ վանակատը հրաբխային ապար է, իսկ նրա նյութն ապակի է։ Այստեղ «ապակի» բառը նկարագրում է կառուցվածքը, ոչ թե պարտադիր գործարանում պատրաստված թափանցիկ թերթ։ ԱՄՆ ազգային պարկերի ծառայությունը վանակատի ատոմների դասավորությունը բացատրում է որպես անկանոն՝ կանոնավոր բյուրեղային կառուցվածքի փոխարեն։

Սա նույն տարբերությունն է, որի մասին պատմում է ապակու կազմի հոդվածը․ կազմն ու կառուցվածքը տարբեր հարցեր են։ Ծանոթ պատուհանի ապակին և վանակատի կտորը պարտադիր չէ, որ նույն բաղադրատոմսն ունենան՝ ապակենման նյութերի ընտանիքին պատկանելու համար։

Ի՞նչ է կատարվում լավայի սառչելիս։

Սիլիկահողով հարուստ հալված նյութը հասնում է մակերեսին և այնքան արագ է սառչում, որ պահպանում է ապակենման կառուցվածքը։ Արդյունքը կախված է նյութից և սառչելու ընթացքից․ լավայի ամեն հոսք վանակատ չի դառնում։ Հայաստանում նույնպես կան բնական վանակատի աղբյուրներ՝ այդ թվում Փոքր և Մեծ Արտենիի գմբեթներն ու Հատիսը, որոնք հիշատակվում են ստորև քննարկվող հայկական ուսումնասիրության մեջ։

Ուրեմն բնությունը կարող է ապակի ստեղծել առանց մարդու շինած հալոցի։ Կորնինգի ապակու թանգարանը վանակատը ներկայացնում է բնական ապակիների շարքում՝ առանձին տարբերակելով նաև կայծակից կամ երկնաքարի հարվածից առաջացած ապակենման նյութերը։ Վանակատի պատմությունը հենց հրաբխայինն է։

Ինչո՞ւ էին մարդիկ այն գործիքների համար օգտագործում։

Կոտրվածքը կարող է թողնել կոր, խեցու նման մակերեսներ և շատ սուր եզրեր։ Այդ տեսակը կոչվում է խեցաձև կոտրվածք։ Վանակատը նաև փխրուն է․ սուր կտրող եզր ունենալը դեռ կոտրվելուն դիմանալու նշան չէ։

Այս հատկությունները այն օգտակար էին դարձնում գործիքների համար՝ ժամանակակից ապակեգործությունից շատ առաջ։ Հայաստանի հնագիտական նյութի մասին 2018 թվականի ուսումնասիրությունը նկարագրում է վաղ բրոնզի դարի վանակատե գործիքներ՝ քերիչներ, մանգաղի ներդիրներ և նետասլաքներ։ Սա օգտակար նյութ ընտրելու և մշակելու վկայություն է, ոչ պարզապես փայլուն քար հավաքելու։

Հայաստանի վանակատն ի՞նչ է պատմում անցյալի մասին։

Երևանի պետական համալսարանի երկրաբանական հանդեսում հրապարակված Ա․ Կ․ Ջուհարյանի ուսումնասիրությունը շարժական ռենտգենային ֆլուորեսցենցիայի՝ pXRF մեթոդով վերլուծել է Ծաղկասարից, Ագարակից և Թեղուտից հայտնաբերված 292 հնագիտական նմուշ։ Նյութի ծագումը պարզելու համար քիմիական չափումները համեմատվել են երկրաբանական նմուշների տվյալների հետ։

Ծաղկասարի փորձարկված նմուշների մեծ մասը համապատասխանել է Փոքր և Մեծ Արտենիի աղբյուրներին։ Ագարակի նյութը եկել է մի քանի աղբյուրից՝ այդ թվում Արտենիից և Հատիսից։ Ոչ բոլոր նմուշների ծագումն է որոշվել։ Սա ավելի հետաքրքիր արդյունք է, քան պարզապես մոտակա հրաբուխը քարտեզի վրա գտնելը․ բնակավայրերն իրենց հումքը նույն կերպ չէին ստանում։

Այդ «մատնահետքը» քիմիական է, ոչ միայն տեսողական։ Մուգ գույնը կամ փայլեցված մակերեսն ինքնին չի հաստատում հնագիտական առարկայի աղբյուրը։ Համեմատությունները հետազոտողներին օգնում են ուսումնասիրել նյութի շարժումն ու կապերը, բայց միայնակ չեն ասում՝ ով է գործիքը տեղափոխել կամ ինչ ճանապարհով։

Ինչի՞ն ուշադրություն դարձնել թանգարանում։

Պիտակի վրա փնտրեք երեք տեղեկություն՝ որտեղ է առարկան գտնվել, որ ժամանակաշրջանով է թվագրված, և արդյոք նրա երկրաբանական աղբյուրը որոշված է։ Սրանք պատմության երեք տարբեր մասերն են։

Վանակատի փոքր առարկան կարող է միաժամանակ երկու պատմություն կրել՝ հալված ապարի սառչելու և այն հետագայում ձևավորած մարդկանց ընտրությունների մասին։ Ապակու պատմությունն սկսվում է պատուհանից կամ նկարի շրջանակից շատ առաջ։