Դվինում գտնված ապակին․ ի՞նչ են պատմում պահպանված առարկաները։
Կարճ պատասխան
Դվինը միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաքներից էր, և նրա ապակին պահպանվել է․ 5–7-րդ դարերի մի գավաթ և 8–13-րդ դարերի ապակե իրեր, որոնք ցուցադրվում են Հայաստանի պատմության թանգարանում։ Արդյո՞ք դրանք պատրաստվել են հենց Դվինում։ Վաղ գտածոները հրատարակած հնագետը փչովի բազմաթիվ սրվակները համարել է տեղական, իսկ խճանկարային ապակու սակավաթիվ նմուշները՝ ներմուծված։ Գտնվելու վայրն ինքնին դա չի ասում։
Այս հոդվածում
Ի՞նչ էր Դվինը։
Բլրի վրա կառուցված քաղաք, որը 330-ական թվականներին հիմնել է հայոց թագավոր Խոսրով Կոտակը՝ այնտեղ տեղափոխելով արքունիքը։ Բլուրը բնակեցված էր շատ ավելի վաղուց․ Հայաստանի պատմության թանգարանը Դվինը դասում է Հայկական լեռնաշխարհի վաղագույն բնակավայրերի շարքին՝ մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակից։ 5-րդ դարում այն հայ Արշակունի թագավորների արքունական ոստանն էր և հայ եկեղեցու աթոռանիստը, իսկ 8-րդ դարի սկզբից՝ արաբական տիրապետության օրոք՝ «Արմինիա» վարչական միավորի կենտրոնը։ Թանգարանի տվյալներով՝ քաղաքն ուներ շուրջ հարյուր հազար բազմազգ բնակչություն, իսկ հայ և օտար գրավոր աղբյուրները այն անվանում են «Մեծ մայրաքաղաք»։ Դվինից, ինչպես նշում է թանգարանը, սկսվում էր վեց առևտրական ճանապարհ, որոնք տանում էին, ի թիվս այլոց, դեպի Իրան, Բյուզանդիա և Միջերկրական ծովի ավազանի երկրներ։ Պեղումները սկսվել են 1936–1937 թվականներին և շարունակվում են մինչ օրս։
Ի՞նչ ապակի է պահպանվել։
Դվինին նվիրված ցուցադրության մեջ Հայաստանի պատմության թանգարանը ներկայացնում է 8–13-րդ դարերի ապակեգործության նմուշներ, որոնք անվանում է բացառիկ, և առանձնացնում է մեկը՝ որպես իր տեսակի մեջ եզակի․ ջութակահարի պատկերով մի սրվակ։ Թանգարանի հավաքածուում կա նաև քաղաքից գտնված ավելի վաղ մի առարկա՝ 5–7-րդ դարերի ապակե գավաթ։ Թանգարանի նկարագրությամբ՝ դա կիսագնդաձև խորը թաս է՝ փորագրված ձվածիր և բլթակաձև զարդանախշերով, իսկ ապակին անգույն է, հաստ և անթափանց։ Այն միակը չէ․ նույն դարերի շերտերից պեղումները մեծ քանակությամբ հաստ ապակե անոթների բեկորներ են հանել՝ շրջանաձև և ձվաձև զարդերով։
Պատրաստվել է Դվինո՞ւմ, թե՞ բերվել է այնտեղ։
Գտնվելու վայրը դեռ արհեստանոց չէ։ Քաղաքում, որտեղից վեց առևտրական ճանապարհ էր սկսվում, ապակե իրը կարող էր պատրաստված լինել մոտակայքում կամ բերված լինել հեռվից։ Ուստի հնագետը նայում է ոչ միայն վայրին, այլև նրան, թե նույն տեսակից որքան կա և ինչպես է այն պատրաստված։ Արամ Քալանթարյանը, որը քաղաքի վաղ շրջանի նյութը հրատարակել է 1970 թվականին, սահմանն անցկացրել է այսպես։ Խճանկարային ապակին՝ ընդամենը մի քանի նմուշ, նա համարել է ներմուծված։ Բարակ պատերով սրվակները՝ կաղապարի մեջ կամ ազատ փչված, գտնվել են մեծ քանակությամբ, և դրանք նա համարել է տեղական։ Իսկ 1964–1965 թվականներին քաղաքի կենտրոնական մասի 8–9-րդ դարերի շերտից հանված ապակե անոթների հարյուրավոր բեկորների մասին գրել է, որ դրանք վկայում են զանգվածային արտադրության և տեղական ծագման մասին։ Արաբական շրջանում, նրա եզրակացությամբ, Դվինը դարձավ Մերձավոր Արևելքի ապակեգործության կենտրոններից մեկը։ Սա պեղողի մեկնաբանությունն է՝ շարադրված երեք էջանոց ամփոփման մեջ։ Այն հիմնված է քանակի և պատրաստման եղանակի վրա։ Դվինում ապակու հալոցի մասին հաշվետվություն մեր կարդացած աղբյուրներում չկա, և հոդվածը այդպիսին չի նկարագրում։ Արհեստն ուներ ուսուցիչներ։ Ապակեգործությունը Հայաստանում, ինչպես գրում է Քալանթարյանը, որպես ինքնուրույն արհեստ ձևավորվել է մեր թվարկության սկզբին՝ սիրիական ապակեգործության ուժեղ ազդեցությամբ։
Ո՞վ է այն ուսումնասիրել։
Վաղ շրջանի քաղաքին նվիրված Քալանթարյանի աշխատությունից՝ «Դվինի նյութական մշակույթը IV–VIII դդ․» (1970), հետո ավելի ուշ շրջանի ապակին ստացավ իր առանձին գիրքը՝ Հռիփսիմե Ջանփոլադյանի «Средневековое стекло Двина IX–XIII» (1974), այսինքն՝ Դվինի միջնադարյան ապակու մասին։ Պեղումների արդյունքները հրատարակվում են «Դվին քաղաքը և նրա պեղումները» վերնագրով հատորներում։ Իսկ 2005–2007 թվականներին Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը, Շվեյցարիայի Գիտական ազգային հիմնադրամի հետ համագործակցության շրջանակում, Ցյուրիխի երկրագիտական թանգարանի հետ իրականացրել է միջնադարյան հայկական խեցեղենի և ապակու ուսումնասիրության ծրագիր։
Որտե՞ղ կարելի է տեսնել։
Հայաստանի պատմության թանգարանում՝ «Դվին․ Հայաստանը VII–XIII դդ․» ցուցադրության մեջ։